Gorajec – Krzyż pańszczyźniany

pańszczyzna gorajec

Krzyż stoi przy głównym skrzyżowaniu w Gorajcu na łąkach, w miejscu reprezentatywnym. Napisy ma po Ukraińsku. Front i tył są gęsto zapisane, przeczytamy tam:

Front
Niechaj wam będzie prawowierny krzyż

pamięć wieczna danej swobody

Zbaw Panie lud Twój pobłogosław dziedzictwo Twoje

zwycięstwem prawowiernego króla naszego nad wrogami obdarzaj

Tył
Pamięci nadanej swobody od pańszczyzny od dnia 15go
maja roku b(ożego): 1848.

a postawiona ta figura r.(oku) b(ożego) 1850 m(iesiąca) maja dnia 18 o

Przed wojną okolica krzyża wyglądała podobnie jak teraz, tylko nieopodal płynął strumień – Gnojnik. Rosły też przy krzyżu okazałe lipy, ale nie dotrwały do dziś. Gorajecki pańszczyźniak należy uznać za najbardziej spektakularny w regionie. Cały front i tył jest usiany literami, które tworzą coś w rodzaju archaicznych wzorków (alfabet staro-cerkiewny). Starannie wykuty, z dużą ilością tekstu nakazuje domniemać, że mieszkańcy Gorajca zażyczyli sobie niepowtarzalnego krzyża, który będzie czymś w rodzaju najważniejszego we wsi pomnika. Można przypuszczać, że krzyż ten był niesiony podczas specjalnej procesji z cerkwi i usadowiony podczas nabożeństwa na okazałym fundamencie. Jeszcze w lecie 2013 roku nie było wiadomo, czy na prawdę jest to krzyż pańszczyźniany, ale dzięki akcji czyszczenia krzyża z farby, zorganizowanej przez Stowarzyszenie Folkowisko, dziś możemy oglądać niezwykłe napisy, które potwierdzają aspekt pańszczyźniany tego krzyża. (Następnie dzięki współpracy ze Stowarzyszeniem Magurycz poddano konserwacji krzyż).

Zniesienie pańszczyzny w 1848 roku było niezwykle doniosłym wydarzeniem w Galicji. Cesarz nakazał stawianie z tej okazji pomników, które byłyby wieczną pamiątką dobroci panującego. W specjalnych rozporządzeniach z tej okazji znaleźć można było wskazówki, które mówiły o tym, gdzie stawiać takie pomniki i co ma być na nich napisane. Dlatego też dziś praktycznie każdy pańszczyźniany krzyż jest usytuowany przy jakimś głównym skrzyżowaniu dróg i ma podobną inskrypcję, która zawiera zdanie: Pamiątka zniesienia pańszczyzny.

Krzyż w Gorajcu został wystawiony w 1850 roku, czyli dwa lata po zniesieniu pańszczyzny. Nie należy uważać, że było spowodowane to brakiem pieniędzy, raczej kamieniarze z Brusna od razu dostali ogromne ilości zleceń na masywne krzyże. Zanim uzbierano pieniądze i złożono zamówienie, to w kolejce już stało dziesiątki innych wiosek. Być może do tego czasu stał drewniany krzyż na tym miejscu.

Na co warto zwrócić szczególną uwagę przy tym krzyżu?

Krzyż jest zorientowany frontem na wschód, co sprawia, że zarówno przy wschodach jak i zachodach słońca wygląda spektakularnie na tle kolorowego nieba. Ciekawym dodatkowym elementem krzyża jest mały kuty przez kowala krzyż żelazny na jego szczycie. Przypuszczalnie pochodzi z 1850 roku. Mało spotykany jest tak duży fundament krzyża, na dodatek pierwotnie lepiony gliną! Do dziś spoiny fundamentu trzymają się na tej glinie. Warto zwrócić uwagę na napisy na krzyżu. Są one niezwykle staranie wykute i bardzo precyzyjnie rozplanowane. Pierwotnie napisy były wypełnione czarnym barwnikiem, który przetrwał do dziś.