Klasyfikacja kamieniarki bruśnieńskiej

Po przebadaniu setek bruśnieńskich krzyży przydrożnych, oraz opisaniu ich części, nasuwają się pierwsze niezwykłe odkrycia, związane z ich klasyfikacją. Od teraz można rozpoznać każdy krzyż i go zaklasyfikować, przy pomocy określonych standardów oceny. Znika już ogólne pojęcie „bliżej nieokreślony kamienny krzyż przydrożny” a pojawia się cała gama krzyży, które stanowią niezwykle złożoną i bogata historię regionu, a nawet danej wioski, gdzie występują.
Kamienne krzyże bruśnieńskie, możemy podzielić ze względu na różne aspekty, w zależności od tego, pod jakim kątem będziemy określać krzyż. I tak pierwszym podziałem jest wiek, gdzie mamy trzy przedziały czasowe, które można nazwać erami rozwoju kamieniarstwa.

1) Era Starożytna – tutaj należą pierwsze krzyże, jakie powstały w Bruśnie. Charakteryzują się tym, że nie mają podstaw i są wbijane bezpośrednio trzonem w ziemię. Trzeba tutaj też dać tak zwane Turki, czyli krzyże z czasów najazdów Tatarskich, szczególnie związane z rokiem 1672 i Wyprawą na Czambuły Tatarskie przez Sobieskiego. Krzyże te charakteryzują się tym, że są stosunkowo niskie, jeżeli mają podstawy, to są one stworzone z nieforemnych kamieni, w których wykuta jest dziura na krzyż. Często mają formę krzyża maltańskiego a napisy są wykute niestarannie.
2) Era Ludowa – są to krzyże, które już są symetryczne i mają zaznaczoną podstawę zrobioną z kilku równo ociosanych bloków, czasem tworząc coś w rodzaju piramid. Należą też tutaj krzyże z podstawami murowanymi z kamienia, najczęściej w przypadku krzyży gromadzkich, czyli stawianych przez wieś, jako pomnik. Tutaj pojawiają się pierwsze płaskorzeźby i ozdoby. Najczęściej te ozdoby i płaskorzeźby mają formę ludową, czyli brak im idealizmu w przedstawieniu sylwetek postaci. Często mają wielkie głowy w porównaniu do reszty ciała, czy też nieprecyzyjne rysy. Trudno określić jednoznacznie okres nastania tej ery. Na pewno było to płynne przejście.
3) Era Nowożytna – tutaj mamy już dość wyraźny okres nastania nowego trendu w bruśnieńskim kamieniarstwie. Gdy skończyła się I Wojna, z wojaży zagranicznych wrócił najbardziej znany i najlepszy kamieniarz, jaki kiedykolwiek wyszedł z Brusna, czyli Grzegorz Kuźniewicz. Miał on w Bruśnie swoich uczniów, a także wielu kamieniarzy podglądało jego dzieła. Wtedy też przeniknął do kamieniarki bruśnieńskiej uniwersalizm symboliczny. Zanika forma ludowa, i regionalne zdobnictwo, kamieniarze zaczynają rzeźbić według kanonów nowoczesnej sztuki. Rozwój ten zastopowany został przez Akcję Wisła w 1947 roku i wywózkę praktycznie wszystkich kamieniarzy.

Następny podział, wiąże się już głównie z krzyżami przydrożnymi, które nas najbardziej interesują. Bowiem oprócz krzyży i figur robionych na nagrobki cmentarne, te same formy były wykorzystywane do innych celów. Były to głównie pomniki i pamiątki. Mamy tutaj dwa rodzaje obiektów, podzielonych ze względu na własność.

1) Fundacja gromadzka – krzyże gromadzkie, które były fundowane przez wieś, parafię, albo grupę mieszkańców, są dziś najbardziej niedocenianym elementem historii regionu, ale przede wszystkim każdej miejscowości, z takimi obiektami. Najbardziej znane fundacje gromadzkie, to krzyże pańszczyźniane, stawiane jako pomnik, pamiątka, na uwolnienie chłopów z niewolnictwa. Ciekawymi fundacjami są też krzyże związane z pokonaniem zarazy, jako pamiątka ustąpienia we wsi epidemii. Były też inne przyczyny stawiania krzyży, które tworzą następny podział w takich fundacjach. Najważniejsze jednak było to, że pomniki takie stawały głównie na terenie użyteczności publicznej.
2) Fundacja Prywatna – szczególnie gdy zniesiono pańszczyznę, zaczęły się pojawiać prywatne fundacje na prywatnym terenie. Najczęściej stawiano krzyże nieopodal domu, albo na swoim polu. Wtedy dana osoba, która postawiła krzyż, robia to w swojej indywidualnej intencji, na przykład za szczęśliwy powrót z wojny, czy też cudowne wyzdrowienie. Wiele takich krzyży znaleźć można gdzieś w lasach, czy też na polach, co pokazuje, że kiedyś była tutaj wioska i gospodarstwa, albo teren prywatny. Należy uznać, że krzyże te są bezpańskie i powinny być uznane za obiekt historyczny, użyteczności publicznej. Nie można sobie rościć prawa do krzyża, którego się samemu nie wystawiło, lub nie zrobiła tego rodzina. Obecnie tylko ci mogą uważać za swój prywatny taki krzyż, który został postawiony przez rodzinę i znajduje się na terenie, który jest własnością danej osoby. Można tutaj zadać pytanie, dlaczego tak wyraźnie zaznaczam formę własności krzyża. To dlatego, że dawno temu istniała tradycja zakopywania trupów pod takimi krzyżami i mogą one być też anonimowymi mogiłami. Obecnie nie mamy wiadomości, ile z tych krzyży mogą być mogiłami. Należy uważać, że wiele krzyży zostało postawionych na miejscu drewnianych, gdzie były mogiły, a także zniszczonych kamiennych. Trupy były zakopywane głęboko, stąd niełatwo przypadkiem trafić na kości.

Trzeci podział klasyfikacyjny jest już naturalny i ma związek z konkretnym kamieniarzem, który wykonywał takie krzyże czy figury. Z tego powodu, że kamieniarze nie podpisywali za bardzo swoich dzieł, trudno je rozróżnić. Zwłaszcza że panowało naśladownictwo. Jednak wiele takich obiektów da się przypisać konkretnym kamieniarzom, albo rodzinom. Często można spotkać podpisy Lubyckich, na przykład w Horyńcu i Bruśnie Nowym.
Można też dodać klasyfikację językową. Są krzyże z inskrypcjami po Polsku, Ukraińsku i Niemiecku.

Dzięki podziałowi i klasyfikacji otwiera się przed nami nowy rozdział w historii kamieniarki bruśnieńskiej. Te ogólne podziały można rozbijać na kolejne podklasy, tworząc jeszcze bardziej rozbudowany system intencji upamiętnień. Dzięki nim, można wręcz napisać nową historię. Te pomniki przeszłości, szczególnie gromadzkie, są świadkami najważniejszych wydarzeń we wsi czy też większym regionie. Rozwój tej klasyfikacji doprowadzi też do powstania niezwykłej i ciekawej atrakcji turystycznej, w centrum jakim jest Brusno. W przypadku mogił, może pojawić się całkowicie inne traktowanie takiego krzyża. Badania są w trakcie. Po zebraniu większej ilości informacji i zbadaniu konkretnych obiektów, będzie można stworzyć bardziej szczegółową klasyfikację.