Archiwa kategorii: Pańszczyźniany

Horyniec – Pańszczyźniany? krzyż w Lesie Gajowym

beleckie

Lokalizacja

Krzyż jest schowany głęboko w lasach na wschód od Horyńca. Najlepiej go odnaleźć jadąc drogą asfaltową na początku Wólki Horynieckiej, która prowadzi w kierunku Huty Kryształowej. Trzeba przejechać ponad kilometr. Po lewej stronie będziemy mieć las. Gdy miniemy drewnianą kapliczkę myśliwską, to niedługo po tym miniemy po lewej pierwszą drogę leśną, jedziemy dalej aż trafimy na drugą, która jest położona niedaleko bagien i strumienia Baszenka. Powinniśmy nią jechać, aż trafimy na rozgałęzienia dróg polno-leśnych. Nieopodal na pagórku między czterema starymi lipami dojrzymy ten krzyż.

Inskrypcja

Na górnym ramieniu umieszczony jest Titulus i skróty imienia Chrystusa przy wyrytym krzyżyku. Poniżej klasyczne skróty: KT – czyli Włócznia i Trzcina z Gąbką, będące podstawowymi narzędziami Męki Pańskiej, potem skróty, które można przetłumaczyć jako: Miejsce Kaźni – Raj Boży. Pod nimi mamy znany nam Troparion:

Zbaw Panie lud Twój, i błogosław dziedzictwo Twoje

Pod Troparionem, oddzielony ozdobną falą (kotwicą) zamazany i zdekompletowany napis, z którego można odczytać tylko:

Pamiątka

……………

Onufry Hoj

F=

RB 1851

Opis Obiektu

Na przedwojennej mapie, nieopodal przysiółka Kuczery (Kuciery) usytuowana była osada Las Gajowy (Haj Lasowy). Na rozwidleniu dróg w wiosce, usypano mały pagórek i postawiono tam krzyż. Wokół zasadzono cztery lipy. Po inskrypcji można poznać, że to stary krzyż, bo napisy ma w staro-cerkiewno-słowiańskim. Niestety najważniejsze napisy uległy zniszczeniu, bowiem krzyż był złamany. Tym bardziej szkoda, bo są przesłanki ku temu, że mógł to być krzyż pańszczyźniany. Napis PAMIĄTKA – praktycznie w tych latach nie był do niczego innego używany, jak do upamiętniana zniesienia pańszczyzny. Mimo iż nie mamy tutaj daty 1848, to nie ma większego znaczenia, bowiem w wielu miejscach krzyże pańszczyźniane wystawiane były kilka lat po tym wydarzeniu. Także trudno znaleźć w tym okresie jakiekolwiek inne krzyże.

Ciekawostką na tym krzyżu jest data 1851, gdzie jedynki są symbolicznie zakończone kotwicami. Można to odczytywać symbolicznie, jako symbol nadziei, albo jako szczególny element ozdobny. Jednakże można uważać, że jest to celowy zabieg o symbolicznym znaczeniu, bowiem w Horyńcu nad wejściem do kaplicy dworskiej, na herbie Stadnickich mamy datę 1818 gdzie jedynki mają formę kotwic. W latach 50tych Horyńcem władali już Ponińscy, którzy byli w konflikcie z horynieckim kościołem. Pewnie dlatego oddali grekokatolikom tę kaplicę w celu użytkowania jako cerkiew. Ponieważ często symbole i elementy ozdobne brano z cerkwi, to chyba jasne się wydaje, że symbol kotwic z dacie został zaczerpnięty właśnie z cerkwi w Horyńcu. Mimo iż Las Gajowy należał do gromady Radruż, to mieszkańcy wioski mieli trochę bliżej do cerkwi w Horyńcu, więc pewnie chodzili zarówno do Horyńca jak i Radruża. Z zasłyszanych opowieści o pańszczyźnie z Radruża można wnioskować, że pan tych włości był srogi. Koło swojego dworu miał mieć pień, po ściętym drzewie, gdzie karcił nieposłusznych chłopów. To na tym miejscu chłopi potem wystawili krzyż pańszczyźniany, ale nie dotrwał do naszych czasów. Mieszkańcy dalszych przysiółków pewnie też postanowili wystawić sobie taki krzyż. Potem służył on jako „kapliczka” do nabożeństw.

data

Dziewięcierz – Krzyż Pańszczyźniany I

dziewi

Lokalizacja

Gdy trafimy na cerkwisko w Dziewięcierzu, wychodzimy przez południową bramę i idziemy prosto drogą, przy której rosną topole. Odmierzamy około 250 kroków przed siebie w stronę granicy. Szczątki tego krzyża można odnaleźć około 50 metrów przy granicy, obok starej trafionej piorunem lipy.

Inskrypcja

Pamiątka oswobodzenia w dniu 3 maja 1848 roku

Opis Obiektu

Na szczątkach krzyża można odnaleźć podobne skróty jak na drugim krzyżu Pańszczyźnianym w Dziewięcierzu, czyli Tytuł, Imię Jezus Chrystus i określenie: Zwycięzca Śmierci.

Przed wojną tędy biegła droga z centrum wioski, obok cerkwi w stronę osady Niemieckiej Einsingen. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu miejscowi paśli krowy na łące przy granicy i wypoczywali pod tym krzyżem. Dziś łąka zarasta, a krzyż mógł ulec zniszczeniu przez spadające na niego drzewo. Trudno jednoznacznie określić, czy jest to krzyż oryginalny z 1848 roku, czy późniejszy jak ten przy torach.

Dziewięcierz – Krzyż Pańszczyźniany II

panszczyznaik3

Lokalizacja

Tuż przy torach, przy drodze między Dziewięcierzem (Dolina), a tak zwanym PeGieeRem, praktycznie w połowie drogi, na dość ostrym zakręcie, stoi nieopodal torów ten krzyż.

Inskrypcja

Front: Pamiątka 3 maja 1848 roku

Tył: Ponowienie 3 maja 1945 roku

Opis Obiektu

Prawie sto lat, po zniesieniu pańszczyzny, musiał stary krzyż ulec zniszczeniu, bowiem jak widzimy na fotografii, mamy tu do czynienia z odnowionym obiektem. 3 maja 1945 roku, miejscowa społeczność, musiała zapewne zorganizować dużą uroczystość gromadzką. Wtedy nadal uważano, że dopóki istnieją te krzyże, które są niejako pieczęcią i pamiątką zniesienia pańszczyzny, to dopóty niewolnictwo nie wróci. Dlatego też, na drugiej stronie krzyża, mamy napis mówiący o pamiątce wydarzenia z 3 maja 1848 roku. Jest to tak charakterystyczna data, że widząc ją na krzyżu możemy w ciemno rzucać słowem – Pańszczyzna. Na podstawie krzyża, mamy oprócz napisów, także skróty do odszyfrowania:

Na Krzyżyku skróty oznaczają, na górnym ramieniu: Jezus Nazarejczyk Król Judei, na Jednym ramieniu Jezus, na drugim Chrystus, i na trzonie: Zwycięzca Śmierci. W środku, jest wyryty głęboko krzyżyk.

Jest to drugi pańszczyźniany krzyż z Dzieiwęcierza. Na podstawie znajomości wyglądu pierwszego krzyża można przypuszczać, że oryginalny, przed odnowieniem miał podobny wygląd, ale mógł być większy. (wer. poprawiona I)

Płazów – Pańszczyźniany z Grochów i Żuków

grochy

Żeby znaleźć ten krzyż, musimy w Płazowie iść bokiem lasu obok starego cmentarza. Gdy miniemy kilkaset metrów dalej ruiny gospodarstwa po prawej, niedaleko znajdziemy rozwidlenie dróg, gdzie skręcamy w prawo. Następnie cały czas prosto, do następnego rozwidlenia, gdzie skręcamy w lewo. Droga leśna, którą teraz idziemy powinna być co jakiś czas przywalona drzewami. W pewnym momencie droga powinna być coraz dziksza. Przy najbliższym rozwidleniu skręcamy w prawo, nieco rozjechaną i mokrą dróżką. Nieopodal powinniśmy dojrzeć kamienny krzyż rodziny Klimusów. Udajemy się dalej. Niestety po chwili droga zacznie się ukrywać w zaroślach. Szukamy małej polany leśnej, która ma z boku szpaler drzew. Za polaną wchodzimy w las i idziemy prosto kilkaset metrów, w linii prostej ze strumieniem, aż zobaczymy starą lipę i ułamany pień, przy którym stoi ten krzyż. Napisy są po Ukraińsku, umieszczone od frontu krzyża (pierwsza część i druga) i na jego tyle:

Zbaw Panie lud Twój, i błogosław dziedzictwo Twoje

W pamiątkę zniesienia pańszczyzny

3 maja 1848

Grochy

Żuki

napis z tyłu:

Postawiono 1860

Niestety trudno znaleźć ten krzyż. Puszcza Solska powoli zjada ślady przeszłości. Krzyż stał zapewne przy drodze przysiółka Żuki w nieistniejącej już wiosce Grochy. Przed wojną było tutaj pole, nieopodal las. Zasadzono przy krzyżu cztery lipy, do dziś dotrwała jedna. Cała okolica jest usiana barwinkiem, który się rozrósł przez dziesiątki lat i tworzy duży dywan. Po tej stronie strumienia były dwa gospodarstwa, reszta Żuków była po drugiej stronie doliny Różańca.

Jak możemy wyczytać na krzyżu, mieszkańcy postawili go dopiero 12 lat po zniesieniu pańszczyzny. To bardzo ciekawy obiekt, bowiem ufundowany został przez bardzo małą wioskę. Pokazuje to, jak duże znaczenie w ówczesnym społeczeństwie miało zniesienie niewolnictwa chłopów.

Krzyż ma na froncie na samej górze Tytuł: INCI, niżej Troparion, i pod nim tekst związany ze zniesieniem pańszczyzny z mało spotykaną ciekawostką: wymienione dwie miejscowości: Grochy i Żuki. Pokazuje to, że nie tylko większe gromady stawiały takie krzyże, ale także małe wioski. Daje to dobry punkt wyjścia do poszukiwań następnych zapomnianych krzyży pańszczyźnianych. Można śmiało przypuszczać, że każda wioska powinna mieć taki krzyż.

Rudka – Krzyż pańszczyźniany

rudka

Pomnik ten stoi nieopodal skrzyżowania, gdzie mamy wlot drogi do Podemszczyzny. O ile, wokół występują w dużej większości, krzyże z ukraińskimi napisami, to tutaj mamy Polskie napisy. W okolicy Rudki, jest więcej krzyży, ale głównie zdewastowane. Ostał się najstarszy z nich, postawiony na pamiątkę zniesienia pańszczyzny. Napis na nim głosi:

Ten krzyż postawiła gromada Rudniańska na pamiątkę da[brak liter]na[brak liter] wolności za panowania ces: Ferdinanda I dnia 15 (13) maja 1848

Krzyż niestety wygląda, jakby ktoś do niego strzelał i akurat trafił w dwa wyrazy. Brakujące litery w wyrazach można spróbować przedstawić jako „dania nam”. Kłopot sprawia też data, bowiem liczba w dniu jest uszkodzona przez pęknięcie i sprawia wrażenie 3, ale równie dobrze może to być 5.

Do niedawna krzyż był szczelnie zamalowany farbą. Dzięki procesowi oczyszczenia rozwiały się różne wątpliwości co do napisów. Ukazały się dodatkowo inne ciekawostki. Wyszło że pierwotnie krzyż miał poprawione napisy na kolor wiśniowy! Zapewne oryginalnie krzyż nie był malowany, miał tylko poprawione napisy. Potem dopiero zaczęto go malować, na biało i niebiesko. Ponieważ nie dało się do końca oczyścić tego krzyża z żółtej farby emulsyjnej, został częściowo zamalowany na biało i wracając do tradycji, zostały poprawione na wiśniowo napisy. Ten zabieg miał na celu dwie rzeczy, pierwsze to powrót do oryginału, co spowodowało, że możemy oglądać teraz obraz podobny jaki mieli Rudczanie, gdy stawiali go. Drugi aspekt wiąże się z dbałością o jego stan. Bowiem zaczął już w niektórych miejscach gnić i próchnieć. Jego oczyszczenie i zamalowanie czystym wapnem bardzo cienką powłoką, to tymczasowy zabieg antyseptyczny. Dzięki zdjęciu warstw farby krzyż będzie nastawiony na działanie słońca, co powinno go dodatkowo utwardzić. Ciekawostką jest to, że na szczycie krzyża jest wywiercona dziura. Wskazywać to może na to, że podobnie jak w Gorajcu, pierwotnie na szczycie wbity był metalowy krzyżyk. (wer. poprawiona I)

krzyż pańszczyżniany rudka

Gorajec – Krzyż pańszczyźniany

pańszczyzna gorajec

Krzyż stoi przy głównym skrzyżowaniu w Gorajcu na łąkach, w miejscu reprezentatywnym. Napisy ma po Ukraińsku. Front i tył są gęsto zapisane, przeczytamy tam:

Front
Niechaj wam będzie prawowierny krzyż

pamięć wieczna danej swobody

Zbaw Panie lud Twój pobłogosław dziedzictwo Twoje

zwycięstwem prawowiernego króla naszego nad wrogami obdarzaj

Tył
Pamięci nadanej swobody od pańszczyzny od dnia 15go
maja roku b(ożego): 1848.

a postawiona ta figura r.(oku) b(ożego) 1850 m(iesiąca) maja dnia 18 o

Przed wojną okolica krzyża wyglądała podobnie jak teraz, tylko nieopodal płynął strumień – Gnojnik. Rosły też przy krzyżu okazałe lipy, ale nie dotrwały do dziś. Gorajecki pańszczyźniak należy uznać za najbardziej spektakularny w regionie. Cały front i tył jest usiany literami, które tworzą coś w rodzaju archaicznych wzorków (alfabet staro-cerkiewny). Starannie wykuty, z dużą ilością tekstu nakazuje domniemać, że mieszkańcy Gorajca zażyczyli sobie niepowtarzalnego krzyża, który będzie czymś w rodzaju najważniejszego we wsi pomnika. Można przypuszczać, że krzyż ten był niesiony podczas specjalnej procesji z cerkwi i usadowiony podczas nabożeństwa na okazałym fundamencie. Jeszcze w lecie 2013 roku nie było wiadomo, czy na prawdę jest to krzyż pańszczyźniany, ale dzięki akcji czyszczenia krzyża z farby, zorganizowanej przez Stowarzyszenie Folkowisko, dziś możemy oglądać niezwykłe napisy, które potwierdzają aspekt pańszczyźniany tego krzyża. (Następnie dzięki współpracy ze Stowarzyszeniem Magurycz poddano konserwacji krzyż).

Zniesienie pańszczyzny w 1848 roku było niezwykle doniosłym wydarzeniem w Galicji. Cesarz nakazał stawianie z tej okazji pomników, które byłyby wieczną pamiątką dobroci panującego. W specjalnych rozporządzeniach z tej okazji znaleźć można było wskazówki, które mówiły o tym, gdzie stawiać takie pomniki i co ma być na nich napisane. Dlatego też dziś praktycznie każdy pańszczyźniany krzyż jest usytuowany przy jakimś głównym skrzyżowaniu dróg i ma podobną inskrypcję, która zawiera zdanie: Pamiątka zniesienia pańszczyzny.

Krzyż w Gorajcu został wystawiony w 1850 roku, czyli dwa lata po zniesieniu pańszczyzny. Nie należy uważać, że było spowodowane to brakiem pieniędzy, raczej kamieniarze z Brusna od razu dostali ogromne ilości zleceń na masywne krzyże. Zanim uzbierano pieniądze i złożono zamówienie, to w kolejce już stało dziesiątki innych wiosek. Być może do tego czasu stał drewniany krzyż na tym miejscu.

Na co warto zwrócić szczególną uwagę przy tym krzyżu?

Krzyż jest zorientowany frontem na wschód, co sprawia, że zarówno przy wschodach jak i zachodach słońca wygląda spektakularnie na tle kolorowego nieba. Ciekawym dodatkowym elementem krzyża jest mały kuty przez kowala krzyż żelazny na jego szczycie. Przypuszczalnie pochodzi z 1850 roku. Mało spotykany jest tak duży fundament krzyża, na dodatek pierwotnie lepiony gliną! Do dziś spoiny fundamentu trzymają się na tej glinie. Warto zwrócić uwagę na napisy na krzyżu. Są one niezwykle staranie wykute i bardzo precyzyjnie rozplanowane. Pierwotnie napisy były wypełnione czarnym barwnikiem, który przetrwał do dziś.

Krzyż pańszczyźniany – Werchrata

werchrata pańszczyźniany

Werchracki krzyż pańszczyźniany, stoi niedaleko skrzyżowania Werchrata – Horyniec – Prusie. Podążając w kierunku cerkwi, nieopodal pierwszego sklepu, pod drzewami zobaczymy ten krzyż. Napisy ma po Ukraińsku, słabo widoczne, bo zamalowane farbą:

Pamiątka danej swobody

3 maja 1848

Historia krzyży pańszczyźnianych, jest najlepiej poznanym rodzajem fundacji pomników, stawianych przez gromadę. Gdy ogłoszono zniesienie niewolnictwa w Galicji, gromady masowo stawiały krzyże w eksponowanych miejscach. Niedawno niestety ktoś samochodem potracił tego „pańszczyźniaka” i złamał go. Postawiony ponownie, został obrócony bokiem. Po napisach można stwierdzić, że złamał się on i wsadzono w podstawę ocalałą resztę, co spowodowało zakrycie części inskrypcji. Sam krzyż jest ciekawym okazem nie tylko ze względu na kształt, ale też inskrypcję, która jest pisana bokiem, tworząc coś w rodzaju krzyża. Na górnej belce krzyża umieszczony jest Titulus.

Krzyż pańszczyźniany – Basznia Dolna

basznia panszczyzna

Krzyż stoi przy drodze, na końcu Baszni Dolnej, na skrzyżowaniu, gdzie droga biegnie w stronę Baszni Górnej. Jest to klasyczny krzyż pańszczyźniany. Napisy ma po Ukraińsku:

Ten krzyż umieściła Gromada Baszni na pamiątkę nadania swobody w maju roku 1848

Jest to jeden z największych istniejących krzyży kamiennych w regionie. Dodatkowymi elementami krzyża są skróty w kołeczkach na ramionach krzyża. Dwa boże to imiona: Jezus Chrystus, a środkowy oznacza Zwycięzcę. Krzyż został ustawiony na początku wioski, przy skrzyżowaniu dróg. Obecnie czwarta droga, nieopodal krzyża, nie jest widoczna.

Według miejscowych podań, chłopi z okolicznych 14 wsi odmówili pójścia do pracy w folwarku i wtedy postawiono ten krzyż.

Krzyż Pańszczyźniany w Jędrzejówce

pans

Jadąc z Narola, w stronę Jędrzejówki, mamy boczną drogę, przy której 200 metrów dalej, jest cmentarz choleryczny z 1915 roku. Na tym cmentarzu, stoi też pańszczyźniany krzyż.

Na froncie ma on stosunkowo krótki napis, a pod nim dwie literki oddzielone apostrofem (fotografie napisu są w częściach: pierwsza, druga, trzecia czwarta):

Pamiątka nadanej swobody

K’h

dnia B/15 maja 1848

Frontowy napis, jest po Ukraińsku, natomiast na bocznej ściance, z lewej strony, mamy trochę nieczytelny napis po Polsku. Nie jest to żart. Napis jest trochę nieczytelny, ale widać na nim mniej więcej coś takiego:

Ten krzyż postawiony jest na paświsku Gromoskim

Teraz w tym miejscu jest las, ale jak sam napis mówi, wcześniej było tutaj „paświsko”. Trójkąt pola, między główną drogą do Jędrzejówki, a jej odnogą, ma dość ciekawy pagórek, który może sprawiać wrażenie usypanego. Nie było lepszego miejsca, by zakopać pańszczyznę.

Dodatkowe elementy, jakie posiada krzyż, to Titulus na górnym ramieniu krzyża, oraz niespotykana na krzyżach pańszczyźnianych płaskorzeźba Chrystusa. Z powodu tej płaskorzeźby, dość niezwykłego napisu na bocznej ściance po Polsku, jest on jednym z ciekawszych krzyży pańszczyźnianych w regionie.