Archiwa kategorii: Ochronny

Załuże – Krzyż Tomasza

zaluze

Lokalizacja

Krzyż stoi przed Wielkim Lasem w Załużu. Jest to utwardzona droga, która biegnie z wioski w kierunku Rezerwatu Jednlina. Szukając znaku przy drodze w Załużu, kierującego do rezerwatu, znajdziemy też drogę do krzyża.

Inskrypcja

Fundator tej Figury Tomasz Kowalskij

Nowe Sioło dnia 5. 30 kwietnia 1882

Opis Obiektu

Bardzo ciekawy stary krzyż, z piękną ludową płaskorzeźbą Chrystusa. Jako ozdobniki na bokach najniższej kondygnacji dwa romby i Tytuł na górnym ramieniu krzyża. Figura ta została postawiona przez Ukraińca, ale napisy na po Polsku. Po odczyszczeniu przez mieszkańców Załuża na siłę zrobiono z 3 – 9 w dacie określającej dzień. Mimo to nawet taki zapis: dnia 5. 30, nie do końca wiadomo co oznacza. Zero jest napisane jako „stopień”.

Według miejscowych podań, gospodarz postanowił postawić ten krzyż w intencji, by ludzie wchodzący do Wielkiego Lasu nie gubili się. To dlatego, że często czepiał się tam ludzi błąd i błądzili, czego powodem miał być diabeł, który mylił kierunki. Tylko dlaczego w Załużu mamy krzyż z napisem mówiącym o sąsiedniej wiosce Nowe Sioło?

Basznia Dolna – Krzyż Grzegorza i Marii

basznia frus

Krzyż stoi przy drodze w Baszni Dolnej, między stacją kolejową, a przejazdem kolejowym. Ma aż na pięciu tablicach inskrypcje. Zaczynając od frontu, tablica górna i dolna z fundatorem. Górna niestety została ostrzelana i można się tylko domyślać, co tam pisze, istnieje duże prawdopodobieństwo, że brzmiała ona tak:

Ten krzyż postawiono na chwałę Pańską

Fundator Grzegorz i Maria Frys

Po lewej stronie mamy skrótowo opisany Troparion Podwyższenia Krzyża

Zbaw Panie lud Twój i błogosław dziedzictwu Twemu

A na prawym boku znajdziemy Troparion Pokłonu Krzyżowi:

Krzyżowi Twojemu kłaniamy się Władco, i święte Twoje zmartwychwstanie wysławiamy

Z tyłu, jest praktycznie już szczątkowa data, można tylko domniemać, na podstawie zarysu cyfr:

Rok 1889

Krzyż bardzo ucierpiał podczas wojny, bo widać na krzyżu ślady po kulach. Za figurą leżą szczątki starego krzyżyka. Miał on piękną ludową płaskorzeźbę Chrystusa. Na bokach ramion były ozdobne sześcioramienne kwiatki. Są też zdobienia w postaci dwóch rombów na dolnych bokach, które można znaleźć na wielu krzyżach z tego okresu.

Mimo uszczerbków spowodowanych przez wojny, figura ta jest bardzo atrakcyjna. W Baszni mamy stosunkowo niedaleko siebie dwa krzyże, które ufundował Grzegorz Frys. Śmiało można powiedzieć, że był to zamożny gospodarz, skoro było go stać na takie fundacje i dodatkowo nie zadowalał się czymś szablonowym. Niemal na całym areale oddziaływania ośrodka kamieniarskiego w Bruśnie, dominuje Troparion Podwyższenia Krzyża, jako swoiście klasyczna formułka ochronna. Tutaj w Baszni mamy dwa krzyże, które dodatkowo mają inny Troparion. Na obecną chwilę, tylko w Dziewięcierzu możemy znaleźć tego typu inskrypcję.

Basznia Dolna – Krzyż Grzegorza

basznia1

Krzyż stoi w Baszni Dolnej, mniej więcej w środku wioski, przy drodze na ostrym zakręcie, stosunkowo niedaleko piekarni.

Ma on bardzo rozbudowaną inskrypcję. Także jego wielkość wskazuje na to, że fundator musiał być zamożny. Z przodu mamy skrót od klasycznej formułki, oraz fundatora:

Zbaw Panie lud Twój i błogosław dziedzictwu Twemu

Ufundował ten krzyż Grzegorz Frys

1868

Z przodu ozdobiony jest dodatkowo wyrytym krzyżem, tytułem na górnej belce i na bocznej skrótami imion boskich. Z tyłu też jest inskrypcja w starocerkiewnym. Oprócz niej, na górnej części są klasyczne skróty, a na samym dole skrzyżowane gałązki:

Krzyżowi Twojemu kłaniamy się Władco, i święte Twoje zmartwychwstanie wysławiamy

Ten Troparion Pokłonu Krzyżowi, nie jest zbyt popularną formułką modlitewną, którą dawano na krzyże. Grzegorz Frys musiał mieć jakieś swoje indywidualne wymagania, by tego typu formułka pojawiał się na krzyżu. Drugi krzyż w Baszni z taką modlitwą stoi niedaleko i także Grzegorz jest jego fundatorem. Można przypuszczać, że nieopodal miał swoją posesję i na rozwidleniu dróg wystawił ten krzyż.

Dziewięcierz – Krzyż Śniegóry

snihura

W Dziewięcierzu, w Dolinie Popowej, przy drodze która prowadzi na Moczary, znajdziemy ten krzyż. Jest on usytuowany stosunkowo niedaleko drogi. Aby go odnaleźć, wchodzimy z drogi relacji Horyniec – Werchrata, w drogę na Moczary, kilkadziesiąt metrów dalej rozpoczyna się bardzo ostry zakręt, na tym zakręcie po lewej, przy drzewach stoi ten krzyż. Napisy ma z przodu, gdzie jest fundator, oraz z tyłu, gdzie jest inskrypcja, ale niestety zamalowana i niepełna. Można jednak ją zrekonstruować, jako Troparion Pokłonu Krzyżowi:

Ioann Snjehór RB 1902

Krzyżowi Twojemu kłaniamy się Władco, i święte Twoje zmartwychwstanie wysławiamy

Snihuri były jednym z przysiółków Dziewięcierza, wygląda na to, że nazwa przysiółka, czy też chutoru, wywodziła się od nazwiska zamożnego gospodarza Dziewięcierskiego. Zostawił on po sobie, jak wielu innych, swoisty pomnik. Dość niezwykły, bo w formie figury z kapliczką św. Mikołaja. Sam krzyżyk jest bardzo ciekawy, bowiem ma nieszablonowy kształt, z sześcioramienną gwiazdką pod płaskorzeźbą ukrzyżowanego. Stoi tradycyjnie w okolicy rozwidlenia dróg, przy starych lipach. Nie było tutaj posesji. Osada Dolina Popowa, rozpoczynała się dalej na północ.

Dziewięcierz – Krzyż Mołoków

moloko

Dziewięcierz Dolina – skręcamy w drogę przy byłej zlewni mleka, tam przy jednym z pierwszych gospodarstw stoi interesujący nas krzyż. Napisy ma po ukraińsku, na górze Troparion Pokłonu Krzyżowi, a pod nim fundator:

Krzyżowi Twojemu kłaniamy się Władco, i święte Twoje zmartwychwstanie wysławiamy

Tekla? Mołoko RB 1911

Niestety, krzyż jest na prywatnej posesji, stąd z inskrypcji akurat imię trudno odczytać. Na pewno pierwsza litera to T, a ostatnia A. Tekla na pewno żyła w tym czasie, jej nagrobek można znaleźć na cmentarzu nieopodal, z datą śmierci 1922 rok. Ciekawostką związaną z tym krzyżem jest to, że razem z dwoma innymi, praktycznie w linii, mają mało spotykaną inskrypcję z Troparionem Pokłonu Krzyżowi (obecnie opisane są tylko dwa krzyże w Baszni z takimi Troparionami).

Jest to bardzo ciekawy krzyż, mimo niskich walorów, spowodowanych przytwierdzeniem lastryko krzyża (zapewne oryginalny został rozbity). Ten krzyż pokazuje ideę, jaką kierowali się ludzie w tym regionie, fundując krzyże kamienne, w sobie znanych dziękczynnych intencjach. Jak wiemy, krzyże dzielą się głównie na dwa rodzaje, fundacje gromadzkie i prywatne. Te gromadzkie były stawiane na gromadnych ziemiach, tymczasem prywatne fundacje, tak jak dziś figurki w ogrodach, stawiane były na prywatnych posesjach, albo polach. Dziś idąc przez roztoczański las, możemy natrafić na taki samotny kamienny krzyż. Widząc go i wiedząc, że był prywatną fundacją, możemy być pewni, że kiedyś była tutaj wioska i posesja. To taki znak przeszłości, po wysiedlonych Ukraińcach.

Tu w Dolinie, jeszcze w latach 80tych, mieszkało małżeństwo Mołoków, którzy nie zostali wysiedleni. Ich groby są na pobliskim cmentarzu.