Archiwa kategorii: Gromadzki

Krzyż pańszczyźniany – Werchrata

werchrata pańszczyźniany

Werchracki krzyż pańszczyźniany, stoi niedaleko skrzyżowania Werchrata – Horyniec – Prusie. Podążając w kierunku cerkwi, nieopodal pierwszego sklepu, pod drzewami zobaczymy ten krzyż. Napisy ma po Ukraińsku, słabo widoczne, bo zamalowane farbą:

Pamiątka danej swobody

3 maja 1848

Historia krzyży pańszczyźnianych, jest najlepiej poznanym rodzajem fundacji pomników, stawianych przez gromadę. Gdy ogłoszono zniesienie niewolnictwa w Galicji, gromady masowo stawiały krzyże w eksponowanych miejscach. Niedawno niestety ktoś samochodem potracił tego „pańszczyźniaka” i złamał go. Postawiony ponownie, został obrócony bokiem. Po napisach można stwierdzić, że złamał się on i wsadzono w podstawę ocalałą resztę, co spowodowało zakrycie części inskrypcji. Sam krzyż jest ciekawym okazem nie tylko ze względu na kształt, ale też inskrypcję, która jest pisana bokiem, tworząc coś w rodzaju krzyża. Na górnej belce krzyża umieszczony jest Titulus.

Krzyż „gromadzki” na cmentarzu w Hucie Starej

gromadzhuta

Żeby dostać się do tego ogromnego krzyża, trzeba udać się do Starej Huty, koło Huty Złomy i odnaleźć tam całkowicie zaniedbany cmentarz. Usytuowany jest on przed kumulacją terenu, za wioską, kilkadziesiąt metrów od drogi, która prowadzi na Wielki Dział.

Napis na nim mówi (foto TUTAJ i TUTAJ):

Sprawiono ten krzyż staraniem brata cerkwi Tomko Młodoc Łukakjech Dańko Trusz

Roku Bożego 1851

Napis nie jest przetłumaczony idealnie, to dlatego, że nazwy osobowe są niejednoznaczne. Od razu rzuca się w oczy nazwisko Trusz. Od gospodarza o takim nazwisku, miał wziąć nazwę jeden z przysiółków Horyńca.

Zapewne, podobnie jak w Bruśnie Starym, jest to krzyż postawiony na środku cmentarza, w celu uczczenia wszystkich zmarłych ze wsi. Nie ma on napisu, że jest postawiony staraniem gromadzkim, ale ma podobną funkcję, dlatego został zaliczony do tej grupy. Ciekawostką jest to, że miał zostać wystawiony przez osobę związaną z cerkwią. Stać miała ona przed cmentarzem od strony wioski, co pokazują przedwojenne mapy. Niestety w latach 50tych została ona rozebrana i przeznaczono materiał do celów budowlanych.

Krzyż gromadzki na cmentarzu w Bruśnie Starym

gromadz br st

Na środku cmentarza w Starym Bruśnie, stoi okazały krzyż gromadzki. Zazwyczaj na cmentarzu nie stawia się pamiątek, tylko zgodnie z przeznaczeniem, głównie nagrobki.

Napis na nim nie daje konkretnych wskazówek, co do jego fundacji (foto TUTAJ):

Sprawiono ten krzyż staraniem gromadzkim

1843

Sam napis nie mówi zbyt wiele, pozwala go tylko zaklasyfikować jako gromadzki. Szukając podobnych informacji, na temat krzyży gromadzkich na cmentarzach, znajdziemy ciekawe opisy zwyczajów, związanych z upamiętnianiem wszystkich zmarłych pochowanych na cmentarzu. Można przypuszczać, że i ten krzyż, został postawiony w celu upamiętnienia wszystkich zmarłych w wiosce.

Gdy spojrzymy na jego usytuowanie, zobaczymy, że stoi on w miejscu, gdzie powoli kończą się najstarsze krzyże, a zaczynają o bardziej wyrafinowanej formie. Cmentarz ten, jest niemal obrazem rozwoju kamieniarstwa w Bruśnie. Na poczatku są najstarsze, potem krzyż gromadzki pokazuje granicę, gdzie zaczyna się nowy etap rozwoju kamieniarstwa. Pojedyncze nie pasujące krzyże do starej części, są związane często z pochówkami rodzinnymi.

Krzyż Gromadzki przy kapliczce – Brusno Stare

krzyz brusno mikolajBrusno Stare, niegdyś, było bardzo dużą wioską, słynącą z kamieniarzy artystów. Dziś, po tym, jak wojsko polskie spaliło wioskę, po wojnie, zostały po niej tylko pojedyncze pamiątki, których nie ruszano, ze względów religijnych. Oprócz cmentarza i cerkwiska, takim drugim miejscem, specjalnie naznaczonym, jest stare cerkwisko. Usytuowane jest ono, przy ostatnim dużym źródlisku Brusienki. Trafić tam możemy, idąc z cmentarza bruśnieńskiego, na południe, drogą w dół doliny Brusienki. Idziemy kilkaset metrów drogą, koło strumienia i wypatrujemy na drugim brzegu ruin kapliczki, za którą stoi ten krzyż.

Na krzyżu jest napis, który można przetłumaczyć:

Postawiono ten krzyż staraniem gromadzkim roku 1842

W książce autorstwa Jadwigi Styrny: „Zabytki ziemi lubaczowskiej”, możemy znaleźć informację, że Tatarzy spalili starą cerkiew (zapewne chodzi o 1672 rok) i potem została ona przeniesiona w inne miejsce. Wpływ na to miało coś w rodzaju cudu. Bowiem, ze spalonej cerkwi, ocalał obraz z Maryją, który został odnaleziony na drzewie, daleko od cerkwi. Uznano to za znak, że w tym miejscu powinna powstać nowa cerkiew. Stare cerkwisko, dziesiątki lat temu, posiadało jeszcze kamienne krzyże, ale nie dotrwały do dziś. Cerkiew, miała stać na pagórku i miejsce, które ją upamiętnia, to właśnie ten krzyż.

Ma on na sobie, oprócz napisu fundacyjnego, klasyczne skróty, które niejako opisywały krzyż. Na górnym ramieniu, tak zwany tytuł, czyli И Н Ц И – pierwotnie była to biała tabliczka z czerwonym napisem, opisująca winę, jaką skazaniec musiał odpokutować. Winą, za jaką ukrzyżowano Chrystusa, było podawanie się za Króla Żydowskiego, i te skróty to opisują. Na ramionach, są skróty oznaczające: Jezus Chrystus. Krzyż, został ufundowany, przez odrodzoną społeczność Bruśnieńską, w roku 1842. Można przypuszczać, że wcześniej stał tutaj inny krzyż, który zapewne uległ zniszczeniu. Usytuowane przed krzyżem, ruiny kapliczki św. Mikołaja, wyglądają na młodą budowlę. Przypuszczać też można, że mogła tu stać starsza budowla, też związana z św. Mikołajem. Czasy postawienia krzyża, jak i kapliczki, można datować na okres po tym, jak spalili wioskę Tatarzy, w 1672 roku.

Krzyż gromadzki z Brusna Starego

gromadz

Krzyż, stojący nieopodal drogi, w stronę stadniny koni w Polance Horynieckiej, przy wlocie na cmentarz Brusna Starego, uważany jest powszechnie, za krzyż pańszczyźniany. Niestety napis po „rusku” na krzyżu temu przeczy (foto TUTAJ):

Postawiono ten krzyż staraniem gromadzkim roku 1841

Dodatkowe elementy, ozdobne i symboliczne tego krzyża, to klasyczny Tytuł, na górnej belce i imiona: Jezus Chrystus na ramionach. Krzyże pańszczyźniane, były gromadzkie, ale zniesiono „niewolnictwo” dopiero siedem lat po wystawieniu tego obiektu w 1848. Stąd, uznać go należy, za gromadzki, wystawiony przez społeczność Brusna Starego. Miejsce, gdzie stoi ten pomnik, jest strategiczne, z punktu widzenia krzyżujących się dróg, oraz bliskości cmentarza. Może dlatego obrócony jest on właśnie w stronę nekropolii. Stąd też musiał mieć bardzo duże magiczne znaczenie, odstraszające jakieś złe moce.

Krzyż gromadzki koło cerkwi – Nowe Brusno

gromadz nowe br

Krzyż usytuowany jest, w Nowym Bruśnie, między cerkwią, a cmentarzem. Napisy na nim są bardzo niewyraźne (foto TUTAJ) ryte po starocerkiewnemu:

Postawiono staraniem gromadzkim R.B. 1844

Napis sugeruje, jakąś ogólno-wiejską „zrzutkę”, czyli gromadzką fundację. Postawiono krzyż na rozwidleniu dróg, przy cmentarzu, co daje do myślenia. Krzyżujące się drogi z pól, droga od cerkwi i sąsiedztwo cmentarza. Idealne miejsce, na krzyż chroniący, przed czymś złym. Na ramionach, klasycznie: górna belka Tytuł, i boczne ramiona; imienia, Jezus na jednym i Chrystus na drugim.

Krzyż ten, parę lat temu zawalił się i jak widać ustawiono go, nie do końca idealnie. Obok rosły lipy, ale zostały wycięte. Teraz niestety odrastają i zasłaniają krzyż, ale ostatnio zostały przedsięwzięte kroki, mające na celu oczyszczenie krzyża z mchu i jego okolicy z zakrzaczenia.