Archiwa kategorii: Era Ludowa

Werchrata – krzyż na Połoninie Dahańskiej

dahany

Inskrypcja

Krzyżowi Twojemu kłaniamy się Władco, i święte Twoje zmartwychwstanie wysławiamy

1860

Opis Obiektu

Dahany przed rozbiorami były częścią Starej Huty, potem stały się przysiółkiem Werchraty. Następnie na starych mapach znajdujemy nazwy: „Na Dehanach”, „Na Dohanach”, „Na Dahanach”. Przed wojną było tutaj 35 budynków. Wioska przestała istnieć po 1947 roku, gdy wywieziono stąd Ukraińców w Akcji Wisła. Krzyż ten stał przy rozwidleniu dróg, mniej więcej w środku wioski, od strony Wielkiego Działu.

Na krzyżu znajduje się tylko Troparion Pokłonu Krzyżowi i data. Należy wnioskować, że był to krzyż wystawiony przez mieszkańców wioski i służył im do celów religijnych, jako kapliczka. Oprócz Troparionu znajdziemy na krzyżu klasyczne skróty: Tytuł, Imiona: Jezus Chrystus, i skrót oznaczający: „Zwycięzca Śmierci”. Do tego mamy ładną płaskorzeźbę Jezusa w ludowej formie. Ponieważ z jakiegoś powodu mieszkańcy musieli wystawić krzyż w środku wioski, stąd należy przypuszczać, że skrót oznaczający „Zwycięzca śmierci” może odnosić się do pokonania jakiejś zarazy w wiosce, czy też jej ustąpienia. Zazwyczaj krzyże choleryczne z tego okresu, pod stopami Jezusa miały czaszkę i piszczele, ale tutaj równie dobrze można przyjąć, że płaskorzeźba czaszki i ten skrót oznaczają to samo – czyli symboliczne zwycięstwo nad śmiercią.

Fotogaleria szczegółów

Lokalizacja – Gdy dostaniemy się na Dahany, możemy od tzw. betonowego koryta zejść na dół. Tam napotkamy pojedyncze drzewa po sadach i ulicach wioski. Idziemy brzegiem lasu na wschód aż trafimy na ten krzyż.

Werchrata – krzyż na Stawkach

werchratta

Lokalizacja

Krzyż stoi przy leśnej drodze z Werchraty w kierunku Góry Brusno, na przysiółku Stawki. Najłatwiej go znaleźć jadąc kilkaset metrów drogą w las i patrzeć na prawo. Szczególną wskazówką, która pozwoli nam namierzyć obiekt jest leśna droga po lewej na przeciw tego krzyża.

Inskrypcja

W.S. 1864

Opis Obiektu

Stawyszcze, albo Stawki, to nieistniejący przysiółek Werchraty. Przy drodze przed tym krzyżem były kiedyś gospodarstwa, do dziś zachowały się fundamenty przedwojennych gospodarstw. Po osadzie zostały dwa szczególne znaki, jakimi są kamienne krzyże, jeden z nich jest w ruinie, drugi możemy podziwiać na tle zarośli, które są faktycznie pozostałością po sadach. Na krzyżu mamy tylko datę 1864 i niewiele mówiący skrót: W.S. Litery wydają się być Polskie, być może są to inicjały?

Prawdopodobnie był to krzyż przydomowy w okolicy rozwidlenia dróg. Ciekawostką tego krzyża jest pięć otworów w okolicach ramion. Wygląda na to, że przytwierdzona była do niego metalowa płaskorzeźba Chrystusa.

Kliknij TUTAJ aby zobaczyć prace naprawcze nad krzyżem.

Dziewięcierz – krzyż na Łużkach

luzki

Lokalizacja

Krzyż znajduje się w nieistniejącym już dziś przysiółku Dziewięcierza Łużki. Najprościej tam trafić, idąc z drogi asfaltowej: Dziewięcierz – Werchrata. Szukamy drugiego tunelu pod torami od Dziewięcierza, gdzie przepływa strumień. Idziemy koło kilometra między strumieniem a pagórem, gdzie przed wojną były domy Łużek. Znalezienie krzyża nie jest łatwe, bowiem stoi on w krzakach, około 50 m od strumienia. Przed wojną musiał być tutaj sad, bo są leszczyny wokoło, za krzyżem mamy rumowisko po zabudowaniach gospodarczych.

Inskrypcja

….

1908 rok

Opis Obiektu

Napis jest zamazany farbą i zapewne był ryty przez właściciela posesji, przed którą stał ten krzyż. Gdyby napis był robiony przez kamieniarza, byłby wykuty wyraźną czcionką.

Krzyż ten na wiosnę 2015 roku został naprawiony, gdyż był w ruinie. Podczas prac przy nim natrafiono na coś ciekawego, za krzyżem zakopane były cztery metalowe gwoździe – należałoby się zastanowić, czy były one wkopane przez gospodarza w czasie stawiania krzyża, czy też może ktoś, kto szukał żelaziwa w okolicy, postanowił pod krzyżem swoje znalezisko zakopać. W każdym bądź razie jest to pierwsze znane znalezisko przy krzyżu i mające nawet znaczenie symboliczne. Oprócz tego obok krzyża leżały wykopane przez poszukiwaczy: element magazynku do naboi do karabinu i element pocisku artyleryjskiego.

Basznia Górna – krzyż Kapliszów

ziel

Lokalizacja

Krzyż znajduje tuż przy drodze główniej z Baszni do Podlesia. Kilkaset metrów wcześniej stoi budynek szkoły z Baszni Górnej.

Inskrypcja

Zbaw Panie lud Twój

Fundatorzy tego krzyża

Joan i Anna Kaplisz

Roku 1895 dnia 06 / lipiec

Opis Obiektu

Numer dnia i nazwa miesiąca są najprawdopodobniejszą datą jaką można odczytać, bowiem ktoś dół krzyża zabetonował, chcąc go dobrze usadowić w podstawie, stąd dolna połowa napisu nie jest widoczna. Mamy tutaj ciekawych fundatorów, bowiem w okolicy Baszni można znaleźć przysiółek o nazwie Kaplisze. Zapewne byli to jedni z zamożniejszych ukraińskich gospodarzy w Baszni, stąd było ich stać na krzyż.

Dodatkowe inskrypcje to klasyczny Titulus i na ramionach skróty od imienia Jezus Chrystus. Każde ramie krzyża ozdobione jest gwiazdką. Przy nim odbywają się majówki, być może ten polny krzyż służył przed wojną mieszkańcom głównie do tych nabożeństw.

Basznia Dolna – krzyż Maksymca

max

Lokalizacja

Krzyż znajduje się przy ulicy Stefana Mierzwy w Baszni Dolnej, która prowadzi w kierunku Podlesia. Stoi po południowo-zachodniej stronie drogi, około 200 metrów przed wlotem do ulicy Kolejowej, 50 metrów obok jest gospodarstwo.

Inskrypcja

Front

Zbaw lud Twój Panie

Fundator

Szymon Maksymiec

Tył

Roku 1873

Opis Obiektu

To stary krzyż, z napisami w języku staoro-cerkiewno-słowiańksim. Na tablicy z przodu mamy skrót Troparionu Podwyższenia Krzyża, pod nim wymieniony jest fundator. Imię Szymon może brzmieć inaczej, ze względu na skrótowce. Z przodu mamy też klasyczne napisy opisujące krzyż, czyli na górnym ramieniu Titulus i na bocznych ramionach imię: Jezus Chrystus. Z tyłu oprócz daty postawienia krzyża, mamy coś w rodzaju formułki, czy też zaklęcia, które jest zawarte w skrótach: Jezus Chrystus Zwycięzca Śmierci. Ta formułka z symbolem czaszki i piszczeli na krzyżu często powiązana była z upamiętnianym wystąpieniem w wiosce jakiejś zarazy. Być może dom Szymona Maksymca uchronił się przed zarazą, albo ktoś cudem wyzdrowiał, stąd gospodarz wystawił na pamiątkę tego wydarzenia kamienny krzyż na swoim polu przy drodze. Była to też okolica, gdzie kończyła się administracyjnie wioska Basznia Dolna a zaczynała Basznia Górna. Zazwyczaj tego typu krzyże stawiano gdzieś na krańcach wiosek.

Dziewięcierz – krzyż na Hruszkach

krzyzslowtwina

Lokalizacja

Aby odnaleźć ten krzyż, udajemy się na przysiółek Dziewięcierza – Słotwina. Jadąc drogą podjeżdżamy asfaltem pod górkę i szukamy Zielonego Szlaku który tutaj skręca w las. Kilkaset metrów dalej tuż przy drodze stoi ten krzyż.

Inskrypcja

Front

Zbaw Panie lud Twój i błogosław dziedzictwo Twoje

Postawił krzyż ten

Tył

Postawił ten krzyż

Michaił

… o

1890

Opis obiektu

Napis niestety jest niekompletny, akurat nazwisko jest ubite. Słowa z tyłu krzyża „Postawił ten krzyż” są rekonstrukcją na podstawie szczątków napisów i jest to prawdopodobny napis. Ciekawe jest to, że z przodu i z tyłu mamy napis o postawieniu. Z boku znaleźć możemy kilka liter, które niewiele mówią: icy o. Sam krzyżyk ma bardzo ciekawą formę, którą można w kilku innych miejscach odnaleźć.

Przed wojną, były wokół tego krzyża pola, które usytuowane były wyżej względem wioski. Przysiółek o nazwie Hruszki położony był kilkaset metrów niżej w dolinie. Być może w okolicy tego krzyża była granica między polami gospodarzy Słotwiny i Hruszek? Na pewno był to polny krzyż, który służył mieszkańcom podczas wiosennych procesji, podczas dni krzyżowych, przez pola. Każda wioska, czy też przysiółek powinien mieć minimum jeden krzyż lub kapliczkę, by procesja mogła się zatrzymać, i można było doprawić nabożeństwo. Pola święcono po to, by wygonić złe moce i przegonić z pól duchy. Modlono się by błogosławić ziemi i plonom. Dziś ten zwyczaj już zanika, albo ma inną formę.

Radruż – Krzyż Pałamary

palamary

Lokalizacja

Najlepiej znaleźć krzyż, idąc z Radruża od okolic byłego PGR, drogą w stronę zalewu w Horyńcu. W momencie, gdy pola po lewej stronie się skończą i będziemy mieć przed sobą ścianę lasu, idziemy dalej bokiem pola po lewej i lasu koło kilometra. Wypatrujemy w oddali ambony myśliwskiej ze starymi lipami, po drugiej stronie pola. Tam w tych lipach znajdziemy ten krzyż.

Inskrypcja

INCI

IC XC

NI KA

Jest to przełożona z cyrylicy na polskie litery inskrypcja. Na górnym ramieniu krzyża mamy Titulus: Jezus Nazarejczyk Król Judei i na ramionach skróty, których znaczenie możemy odczytać jako (IC XC) – Jezus Chrystus, (NI KA) – Zwycięzca Śmierci. Ponieważ krzyż jest niekompletny i brakuje mu trzonu, można przypuszczać, że był tam ciąg dalszy inskrypcji. Przypuszczalnie był to jeden z Troparionów, być może inne skróty, może nawet fundator.

Opis Obiektu

Przed wojną był tutaj przysiółek Radruża: Pałamary, zapewne było tu jedno gospodarstwo, położone przy skrzyżowaniu dróg. Tutaj na tym skrzyżowaniu, gdzie do dziś rosną cztery bardzo stare lipy, musiał stać kamienny krzyż między drzewami. To bardzo ciekawy okaz, na pewno sprzed I Wojny Światowej. Ma ciekawą masywną płaskorzeźbę Chrystusa, zdobienia z kwiatkami w formie rozet na ramionach krzyża, oraz skróty spotykane głównie na starszych obiektach. Krzyż nie przetrwał do dzisiejszych czasów, dużo wskazuje, że został rozbity przez złamane drzewo, lub gałąź. Z czasem zagubił się trzon krzyża.

Krzyż może mieć ciekawą historię. Ponieważ jest stosunkowo stary, mógł być wystawiony z powodu wystąpienia w okolicy jakiejś zarazy (na co może wskazywać skrót: Zwycięzca Śmierci). Być może na brakującym elemencie krzyża była czaszka z piszczelami, jak w przypadku wielu krzyży z tego okresu. Dodatkową historię do tego krzyża dopisuje na pewno właściciel okolicznego gospodarstwa. Należy uważać, że skoro przysiółek z jednym gospodarstwem nazywano: Pałamary, to mieszkał tutaj gospodarz o nazwisku Pałamar (znaczenie z ruskiego: zakrystian, dzwonnik). Być może był to miejscowy dzwonnik?

Nowiny Horynieckie – Pamiątka Głodu

kros nowiny swid

Lokalizacja

Krzyż stoi przy drodze leśnej, kilkaset metrów od Nowin Horynieckich w stronę Świdnicy. Jest to droga, przy której jest pasieka w Nowinach. Wjeżdża się w nią na skrzyżowaniu, gdzie mamy zakręt do wioski, na wprost mamy las z Górą Brusno, i na lewo interesującą nas drogę.

Inskrypcja

Zmiłuj się nad nami Boży łaskawy

Fundator Michał Par…

1 maj 1902

Opis Obiektu

Obecnie stoi on w lesie, przed wojną w tej okolicy było pole. Zapewne gospodarz wystawił na skraju swego pola i „Lasu Hajne Pole” tę figurę. Był to najdalej wysunięty za zachód krzyż Nowiński. Nazwisko i ostatnia liczba daty są uszkodzone, o ile datę można po elementach inskrypcji odczytać jako 2, to w nazwisku brakuje liter. Przy krzyżu zasadzono dęba, można przypuszczać, że to nasadzenie z 1902 roku. Sam krzyżyk był uszkodzony, a potem sklejony. Nie ma jakichś szczególnych ozdób, prócz niezwykle pięknej płaskorzeźby Jezusa w ludowym stylu i klasycznego Titulusa.

Inskrypcja nie daje szczególnych wskazówek na temat powodu wystawienia figury. Jedyny ślad jaki udało się znaleźć w rozmowach z miejscowymi, to historia, że w Nowinach panował okresowo głód. Gdy został przezwyciężony, jeden z gospodarzy wystawił z tego powodu figurę na pamiątkę.

Polanka Horyniecka – krzyż Nadstawnego

nadstawny

Lokalizacja

Usytuowany na kumulacji terenu pól Polanki Horynieckiej, w stronę Brusna Starego paręnaście metrów od drogi, na miedzy.

Inskrypcja

 189…

Zbaw Panie lud Twój i błogosław dziedzictwu Twemu

Ten krzyż utworzył Joan Nadstawnij

Opis Obiektu

Widoczny upływ czasu, zatarł niektóre ślady, między innymi datę. Mamy tylko jej trzy pierwsze cyfry: 189 – czwartą, jest być może ósemka. Data ta, nakazuje umieścić krzyż w przedziale czasu – ludowej twórczości kamieniarzy z Brusna Starego.

Mamy tutaj dość ciekawy krzyż, bowiem nie ma na nim Jezusa, tylko jest ręcznik, ewentualnie prześcieradło. Przedstawienie takie, może oznaczać Chrystusa Zmartwychwstałego, ewentualnie ozdobę z tradycyjnym ręcznikiem. Na górnym ramieniu, mamy klasyczny Titulus Crucis – czyli tabliczka z opisem winy Chrystusa.

Nazwisko Nadstawny wydaje się swojskie, występowało w Bruśnie i do dziś potomkowie mieszkają w tym regionie. Ciekawym elementem fundacji, jest słowo „созда”. Zazwyczaj, mamy w takich miejscach słowa typu ufundował, lub postawił, tutaj być może mamy określenie mówiące dosłownie o osobie, która ten krzyż zrobiła. Stał on przed wojną, tak jak teraz, przy drodze, w polach, dlatego był to klasyczny krzyż polny, który miał chronić pola gospodarza przed złymi mocami.

Niezwykłą panoramę z tym krzyżem, obrazującą całą okolicę wykonał Tomasz Mielnik, znany regionalny panoramista, aby ją zobaczyć, trzeba przejść na stronę: www.lubaczow360.pl

Nowy Lubliniec – krzyż gospodarza z Żar

lubl

Lokalizacja

Do krzyża można dojechać albo od Nowego Lublińca, albo od wioski Doliny. Jeżeli wybierzemy Doliny, to musimy wjechać w boczną drogę, która skrajem lasu biegnie w kierunku Nowego Lublińca. Gdy miniemy cztery kamienne krzyże i jeden w ruinie między starymi lipami po prawej stronie, znajdziemy się około dwóch kilometrów od Dolin. Przed nami droga będzie się podnosić. Jedziemy na kumulację terenu, szukając po prawej stronie w młodniku brzozowym tego krzyża, który stoi około 2 metrów od drogi.

Inskrypcja

Zbaw Panie lud Twój

i błogosław dziedzictwo Twoje
RB 1892 Dnia 1/10

Opis Obiektu

Pierwotnie stał on po drugiej stronie drogi, widać nawet kamienną podmurówkę tam, ale został „wyrzucony do lasu”. Miejscowi postawili go, ale krzyżyk uległ zniszczeniu, przetrwała tylko jego górna część. Obecnie jest on odtwarzamy. Przed wojną były tutaj rozległe pola, a kilkaset metrów dalej były rozrzucone gospodarstwa przysiółka Żar. Ze względu na umiejscowienie, można uważać, że był to krzyż polny, który został wystawiony przez jednego z gospodarzy z Żar.

Krzyż ten jeszcze w lecie tego roku (2014) był zaniedbany, brudny, ale dzięki działaniom Gminy Cieszanów i „kamiennego ramienia” Stowarzyszenia Folkowisko, odzyskał blask. Działania jakie przy nim podjęto to: czyszczenie, odgrzybianie, konserwacja oraz stabilizacja podłoża.

lubliniec