Archiwa kategorii: Era Nowożytna

Sieniawka – Krzyż Dyhdalewicza

dyhadlewicz

Lokalizacja

Krzyż stoi w okolicy nieistniejącej wioski Sieniawka. Najłatwiej go odnaleźć kierując się z Baszni przez Podlesie do Huty Kryształowej. Około kilometra przed wioską, będzie asfaltowa droga w las po prawej. Jedziemy nią ponad kilometr aż do tzw. „czerwonej figury” (czerwony krzyż na skrzyżowaniu). Tam skręcamy w lewo kierując się ku granicy. Niecały kilometr dalej, po prawej stronie przy drodze zobaczymy ten krzyż.

Opis Obiektu

Na krzyżu nie ma inskrypcji, miejsce po niej wygląda jakby było zdewastowane, można odnieść wrażenie, że była tam tablica.

Znany jest dokładny opis okoliczności postawienia tego krzyża. Julian Dyhdalewicz był nadleśniczym lasów na służbie hrabiego Agenora Gołuchowskiego. 16 kwietnia 1919 roku pojechał na zwykłą inspekcję lasów. W miejscu gdzie teraz stoi krzyż został postrzelony przez patrol Wojska Polskiego. Żołnierze gdy zorientowali się kogo zranili, zawieźli go natychmiast do leśniczówki i opowiedzieli jak doszło do tego nieszczęśliwego wypadku. Twierdzili, że Julian nie zatrzymał konia na ich komendę „Stój” i strzelili do powożącego bryczkę. Mimo natychmiastowej pomocy lekarza zmarł pod wieczór tego samego dnia w domu. Z powodu tej tragedii rodzina postawiła kamienny krzyż upamiętniający to wydarzenie na miejscu wypadku. (relacja rodzinna)

Basznia Górna – krzyż w jałowcu

wap

Lokalizacja

Krzyż znajduje się przy drodze głównej, która prowadzi do Podlesia. Nieopodal usytuowany jest budynek szkoły w Baszni Górnej.

Inskrypcja

Zbaw Panie lud Twój,

i błogosław dziedzictwo Twoje

Ten krzyż postawiono na wieczną chwałę Bożą

1921 roku

Opis Obiektu

Krzyż był chyba malowany wapnem jeszcze przed wojną i od razu na niebiesko. Następne warstwy farby całkowicie przykryły tekst. Górną tablicę po odsłonięciu farby łatwo można odczytać, ale dolna, gdzie są małe literki, sprawia trudność. Jeden wyraz jest nieczytelny, stąd został zrekonstruowany, chodzi o wyraz „wieczną”, takie formułki są spotykane, wiec śmiało można przyjąć, że tak i tutaj będzie brzmieć.

Historia krzyża nie jest znana, ale można przypuszczać, że intencja może mieć związek z szczęśliwym powrotem z wojny. Często krzyże stawiane kilka lat po wojnie, mające takie właśnie brzmienie były powiązane z powrotem do domu z wojska.

Horyniec – Matka Boska Słoneczna

mb sloneczna

Lokalizacja

W Horyńcu-Zdroju szukamy przysiółka Trusze i ulicy Słonecznej. Wjeżdżamy tam drogą asfaltową, mijamy pierwszy zakręt i nieopodal na drugim zakręcie dojrzymy tę figurkę.

Opis Obiektu

Raczej nie ma napisów na cokole tej figury. Na podstawie relacji rodzinnej wiadomo, że figurkę ufundował zamożny gospodarz mieszkający w okolicy o nazwisku Ważny, w okresie miedzywojennym. Intencją, która skłoniła fundatora do postawienia figury, była wdzięczność za potomstwo. Obok stoi lipa, którą zasadziła jedna z mieszkanek okolicznego przysiółka Trusze.

Wśród figur przydrożnych najczęściej spotyka się kamienne krzyże, tutaj mamy figurkę Matki Boskiej Opieki. Ponieważ kamieniarze bruśnieńscy byli grekokatolikami, rzeźbili podobizny występujące głównie na ikonach. Taką szczególną świętą ikoną o dużej mocy była właśnie Matka Boska Opieki (Pokrow), która przedstawiana jest w pozie stojącej z rozłożonymi rękami.

Nowiny Horynieckie – błogosławieństwo urodzajów

nowiny kr

Lokalizacja

Usytuowany jest on na polach, na południe od Nowin Horynieckich, kilkaset metrów od wioski. Kiedyś, droga tu była w o wiele lepszym stanie, właśnie tą polną drogą ludzie jeździli, a także chodzili do Nowińskiej kapliczki. Obecnie jest rozjechana i zarośnięta, nawet ciągnikiem trudno w niektórych miejscach przejechać.

Inskrypcja

BOŻE

zbaw lud twój

i błogosław urodzaje

1934

Opis Obiektu

Przy tym krzyżu, jest zrobiony przystanek ścieżki dydaktycznej, zrobiono masywne ławy i stół, oraz kosz, a także tablicę informacyjną na temat kamieniarki bruśnieńskiej (zawiera bzdury). Ktoś, kto chciał popodziwiać kamieniarkę bruśnieńską, trochę się musiał zawieść, krzyż jak wiele innych we wioskach, był zamalowany wieloma warstwami farby, był żółty, zielony, kremowy, niebieski, biały, co tylko możliwe. Dodatkowo, kiedyś ktoś albo celowo połamał krzyż, albo się niefortunnie przewrócił i złamał. Szkodę tę zniwelowano, w bardzo prosty sposób, mianowicie betonem złączono krzyż i usztywniono stalowymi szynami.

Po odsłonięciu napisów, okazało się, że to polski krzyż, mający ciekawą inskrypcję. Ktoś dawno temu pomalował napisy na czerwono. Sam wyraz „Boże” jest cały na czerwono, a reszta napisu ma co drugą literę czerwoną. Z napisu możemy wyczytać, że gospodarz, który ufundował ten krzyż, miał na celu zapewne głównie troszczyć się o plony z pola. Data wystawienia krzyża, jest niestety zjedzona przez korozję, tak jak prawy górny róg „tablicy z napisami” i litera „o”. Można się domyślać, że z ciągu trzech widocznych liczb: 19..4 rysuje się jeszcze 3. Teoretycznie krzyż został wystawiony w 1934 roku.

We wsi można znaleźć informację, że ten krzyż, jak i stojący w lesie na zachód od Nowin, został wystawiony na pamiątkę ustąpienia głodu w wiosce. Można sobie wyobrazić okres w wiosce, kiedy była klęska urodzajów. Takie klęski uznawano za dopust boży. Gdy ziemia wydała obfity plon, jeden z gospodarzy, a może kilku z nich, ufundowali na pamiątkę kamienny krzyż.

Stara Huta – Anioł z tablicą

angel

Lokalizacja

W Starej Hucie, małej wiosce między Hutą Złomy, a Wielkim Działem, możemy znaleźć ten krzyż. Usytuowany jest on na końcu wioski, przy drodze po lewej stronie, jeżeli będziemy się kierować w stronę Wielkiego Działu.

Inskrypcja

Pamiątka wojny w latach 1914 – 1915

Opis Obiektu

Krzyż od dziesiątków lat był zamalowywany, stąd nie wiadomo było, czy ma jakiekolwiek napisy. Ale okazało się, że na tabliczce, którą trzyma anioł, jest inskrypcja związana z I Wojną.

Poniżej na podstawie, znajdziemy datę 1915. Ma ona formę, która może wskazywać albo na trend w kamieniarstwie, albo na daną rodzinę, czy konkretnego kamieniarza, który wtedy tworzył. Dodatkowe ciekawe elementy, to imitowany na drewno krzyżyk, na nim na górnej belce klasyczny Titulus. Duża ilość szczegółów, w tym niekonwencjonalne rozwiązane z tablicą na napis pokazuje, że mogła to być fundacja gromadzka i na specjalne życzenie. Zwłaszcza, że przed wojną, krzyż stał zapewne między dwoma posesjami prywatnymi, przy drodze, na przeciw placu cerkiewnego.

Po napisie możemy się dowiedzieć, że na miejscowym społeczeństwie wydarzenia wojenne wywarły niezatarte wrażenie. Gdy regionalista rusza w teren i rozmawia z tubylcami, zawsze na pytanie, o coś ciekawego, jakieś historie, słyszy albo o wojnach, albo o wielkich zarazach. Te dwa aspekty od zawsze pozostawiały szczególne wrażenie na ludziach, a miejscowi bajarze, opowiadali przy ogniskach, czy przy pasieniu krów niezwykłe historie z czasów wojny. Kiedyś, właśnie czas pasienia krów był niezwykłą możliwością słuchania opowieści starszych ludzi, bowiem pasieniem zajmowali się głównie starsi albo dzieci. Był to idealny sposób, na przekazywanie niezwykłych miejscowych historii następnym pokoleniom. Zapewne omawiany krzyż jest pamiątką po Wielkiej Wojnie. Ponieważ w naszym regionie działania wojenne odbywały się głównie w latach 1914 i 1915 – miejscowi mogli uznać, że trwała ona tylko w tym czasie i wystawili pamiątkowy krzyż w podzięce zakończenia wojny.

Dziś Stara Huta i jej historia praktycznie nie istnieje. Zrobiono tutaj PGR, a mieszkańcy są napływowi. Jedyne co zostało po wiosce, to szczątkowe materialne ślady historii. Niezwykłą panoramę z tym krzyżem, obrazującą całą okolicę wykonał Tomasz Mielnik, znany regionalny panoramista, aby ją zobaczyć, trzeba przejść na stronę: www.lubaczow360.pl

Doliny – krzyż Iwana Fila

fil

Lokalizacja

Krzyż najprościej odnaleźć, jadąc z wioski Doliny trasą rowerową ku Nowemu Lublińcowi. Trzeba przejechać ponad kilometr, mijając dwa kamienne krzyże po prawej stronie na skraju lasu. Potem jedziemy aż do miejsca, gdzie droga nieznacznie zacznie opadać. Tam po lewej stronie będziemy mieć trzeci kamienny krzyż, zaraz za nim w dole są małe mokradła, jedziemy kilkaset metrów dalej. Wypatrujemy w okolicy zakrętu po prawej stronie tuż przy drodze kamiennego krzyża, otoczonego trzema starymi lipami.

Inskrypcja

Front

Zbaw Boże lud Twój, i błogosław dziedzictwo Twoje

Tył

Ten krzyż postawił Iwan Fil
w roku 1921 DN 16 M 5

Opis Obiektu

Obecnie w tej okolicy rośnie las, ale przed wojną były tutaj rozległe pola i gospodarstwa, które były rozlokowane na przysiółkach Dubiny i Żar. Zapewne jeden z gospodarzy przysiółka Dubiny, Iwan Fil, wystawił na skrzyżowaniu dróg, zapewne na swoim polu tę kamienną figurę. Pierwotnie rosnąć tutaj musiały wokół krzyża cztery lipy, ale do dziś dotrwały trzy. Sam krzyż zasługuje na miano niezwykłego, bowiem tego typu krzyży przydrożnych się praktycznie nie spotyka. Krzyżyk na tej figurze ma bardzo ładną formę, stylizowaną na skamieniałe drewno. Niezwykły obiekt, z trzema dorodnymi lipami, w zaciszu leśnym, jest sporą atrakcją dla pasjonatów regionu.

Krzyż ten jeszcze w lecie tego roku (2014) był zaniedbany, brudny, ale dzięki działaniom Gminy Cieszanów i „kamiennego ramienia” Stowarzyszenia Folkowisko, odzyskał blask. Działania jakie przy nim podjęto to: czyszczenie, odgrzybianie, konserwacja oraz stabilizacja podłoża.

fila krzyż

Doliny – Krzyż w brzozach

zadolince1

Lokalizacja

Krzyż znajduje się w okolicy wioski Doliny. Aby do niego trafić, trzeba wjechać drogą, która stanowi element trasy rowerowej, biegnącej skrajem lasu w kierunku Nowego Lublińca. Mijamy pierwszy przystanek trasy rowerowej i koło 100 metrów dalej przy ścianie lasu dojrzymy ten krzyż.

Inskrypcja

Zbaw Boże lud Twój, i błogosław dziedzictwo Twoje

1923

Opis obiektu

Przypuszczalnie ten krzyż stał w innym miejscu, to dlatego, że zaraz obok stoi drugi z 1848 roku na fundamencie. Nakazuje to przypuszczać, że ten jest przeniesiony z okolicy, może z pól. Obecnie mamy po stronie krzyża rozległy las, ale przed wojną były tutaj bardzo duże łąki i mokradła. Po wywiezieniu Ukraińców w Akcji Wisła, okolica opustoszała i zniknęły z powierzchni ziemi takie przysiółki jak Zadolińce, Dubiny, czy Żar. Sam krzyżyk niestety został zniszczony i ocalały tylko jego trzy górne ramiona. Obecnie rozbity krzyż został zastąpiony nowym „z odzysku”. Sposób rycia napisów na tym krzyżu wskazuje na to, że osoba, która go kupiła, postanowiła sama sobie wyryć taki napis. Zazwyczaj napisy jakie kuli kamieniarze łatwo rozpoznać po tym, że są głębokie i mają ładną czcionkę. Nakazuje to domniemać, że był to krzyż przydrożny na polu jednego z gospodarzy, który w swojej intencji go wystawił.

Krzyż ten jeszcze w lecie tego roku (2014) był zaniedbany, brudny, ale dzięki działaniom Gminy Cieszanów i „kamiennego ramienia” Stowarzyszenia Folkowisko, odzyskał blask. Działania jakie przy nim podjęto to: czyszczenie, odgrzybianie, konserwacja oraz stabilizacja podłoża.

dolinyst

Werchrata – Figura Maryi

werchtara

Lokalizacja

Szukamy w Werchracie cmentarza, kilkaset metrów dalej po tej samej stronie drogi stoi ta figurka.

Inskrypcja

Zbaw Panie lud Twój

Opis Obiektu

Na pierwszej tablicy mamy występujący powszechnie skrót Troparionu, tymczasem na drugiej napisany był zapewne fundator i rok. Niestety ktoś raczej specjalnie rozbił te napisy i pozostało tylko kilka liter z których nie da się nic zrekonstruować.

Mało spotyka się kamiennych figur Maryi, w większości są to krzyże. Przed wojną podobnie jak obecnie nie było w okolicy zabudowań, było pole, co sugeruje, że był to przydrożny krzyż polny.

Dziewięcierz – Krzyż Pańszczyźniany I

dziewi

Lokalizacja

Gdy trafimy na cerkwisko w Dziewięcierzu, wychodzimy przez południową bramę i idziemy prosto drogą, przy której rosną topole. Odmierzamy około 250 kroków przed siebie w stronę granicy. Szczątki tego krzyża można odnaleźć około 50 metrów przy granicy, obok starej trafionej piorunem lipy.

Inskrypcja

Pamiątka oswobodzenia w dniu 3 maja 1848 roku

Opis Obiektu

Na szczątkach krzyża można odnaleźć podobne skróty jak na drugim krzyżu Pańszczyźnianym w Dziewięcierzu, czyli Tytuł, Imię Jezus Chrystus i określenie: Zwycięzca Śmierci.

Przed wojną tędy biegła droga z centrum wioski, obok cerkwi w stronę osady Niemieckiej Einsingen. Jeszcze kilkadziesiąt lat temu miejscowi paśli krowy na łące przy granicy i wypoczywali pod tym krzyżem. Dziś łąka zarasta, a krzyż mógł ulec zniszczeniu przez spadające na niego drzewo. Trudno jednoznacznie określić, czy jest to krzyż oryginalny z 1848 roku, czy późniejszy jak ten przy torach.

Dziewięcierz – Krzyż Pańszczyźniany II

panszczyznaik3

Lokalizacja

Tuż przy torach, przy drodze między Dziewięcierzem (Dolina), a tak zwanym PeGieeRem, praktycznie w połowie drogi, na dość ostrym zakręcie, stoi nieopodal torów ten krzyż.

Inskrypcja

Front: Pamiątka 3 maja 1848 roku

Tył: Ponowienie 3 maja 1945 roku

Opis Obiektu

Prawie sto lat, po zniesieniu pańszczyzny, musiał stary krzyż ulec zniszczeniu, bowiem jak widzimy na fotografii, mamy tu do czynienia z odnowionym obiektem. 3 maja 1945 roku, miejscowa społeczność, musiała zapewne zorganizować dużą uroczystość gromadzką. Wtedy nadal uważano, że dopóki istnieją te krzyże, które są niejako pieczęcią i pamiątką zniesienia pańszczyzny, to dopóty niewolnictwo nie wróci. Dlatego też, na drugiej stronie krzyża, mamy napis mówiący o pamiątce wydarzenia z 3 maja 1848 roku. Jest to tak charakterystyczna data, że widząc ją na krzyżu możemy w ciemno rzucać słowem – Pańszczyzna. Na podstawie krzyża, mamy oprócz napisów, także skróty do odszyfrowania:

Na Krzyżyku skróty oznaczają, na górnym ramieniu: Jezus Nazarejczyk Król Judei, na Jednym ramieniu Jezus, na drugim Chrystus, i na trzonie: Zwycięzca Śmierci. W środku, jest wyryty głęboko krzyżyk.

Jest to drugi pańszczyźniany krzyż z Dzieiwęcierza. Na podstawie znajomości wyglądu pierwszego krzyża można przypuszczać, że oryginalny, przed odnowieniem miał podobny wygląd, ale mógł być większy. (wer. poprawiona I)