Archiwa kategorii: Gorajec

Gorajec – krzyż Syhła

sigla

Przed wojną na północ od Gorajca był przysiółek Syhła. Dziś żeby go znaleźć, najlepiej pojechać asfaltową drogą leśną, która prowadzi z Gorajca na Łówczę. Jedziemy nią kilkaset metrów, aż zobaczymy asfaltową drogę boczną po lewej. Jedziemy nią, mijamy po prawej skrzyżowanie, około 100 metrów dalej szukamy po lewej drogi leśnej. Jedziemy nią prosto. Gdy z prawej miniemy paśniki dla zwierząt, to kilkadziesiąt metrów przed sobą, po lewej stronie drogi dostrzeżemy interesujący nas obiekt.

Napisy ma po Ukraińsku. Dobrze widoczny jest tylko tekst Troparionu na ramionach krzyża, jeżeli coś pisało poniżej, to uległo zatarciu. Ciąg dalszy inskrypcji mamy z tyłu. Tam mamy fundatora krzyża. Niestety nie da się do końca odczytać tego napisu, bowiem został on czymś zamalowany, trochę lica kamienia odpadło, co tworzy tylko płytki zarys.

Zbaw Panie lud Twój, i błogosław dziedzictwo Twoje

tył krzyża:

Michał… Fundator…

Wśród miejscowych krąży opowieść, jakoby był to krzyż pańszczyźniany. Niestety nic na to nie wskazuje. Głównie dlatego, że tego typu pomnik postawić powinna wioska, a tutaj mamy fundatora. Dodatkowo na tym krzyżu jest wyrytych sporo krzyżyków, podobnie jak w Nowinach czy na Puchaczach. Istnieje możliwość, że mógł on być postawiony na pamiątkę jakiejś zarazy, która tu wybuchła. Tego typu krzyża w Gorajcu właśnie brakuje. Przed wojną krzyż ten stał na rozwidleniu dróg, które prowadziły do przysiółka Syhła. Zazwyczaj w oddali do domostw, na skrzyżowaniu czy rozwidleniu dróg, stawiano krzyże związane z zarazą, bo uważano, że morowe powietrze przybywa drogą. Oczywiście mógł on też pełnić rolę krzyża pańszczyźnianego, gdzie odbywały się uroczystości związane ze zniesieniem pańszczyzny.

Gorajec – Krzyż w ruinie

krdo

Krzyż ten znajduje się przy drodze między Dąbrówką a Gorajcem, mniej więcej w połowie drogi między tymi dwiema wioskami. Na pierwszy rzut oka wydaje się mało ciekawy, ale okazuje się, że stoi on w miejscu, gdzie stał starszy kamienny krzyż. Jego szczątki leżą obok niego. Widać na nich tylko kilka liter, ale wygląda to na element Troparionu.

Był to polny krzyż, który stał przy drodze. Gdy go postawiono, jeszcze nie było Dąbrówki, a droga obok tego krzyża lekko skręcała. Obecnie stoi on po drugiej stronie drogi z tego względu, że naprostowano ją. Zapewne podczas wojny uległ on zniszczeniu i ktoś z okolicy postanowił postawić w tym miejscu krzyż metalowy.

ruins

Gorajec – Krzyż pańszczyźniany

pańszczyzna gorajec

Krzyż stoi przy głównym skrzyżowaniu w Gorajcu na łąkach, w miejscu reprezentatywnym. Napisy ma po Ukraińsku. Front i tył są gęsto zapisane, przeczytamy tam:

Front
Niechaj wam będzie prawowierny krzyż

pamięć wieczna danej swobody

Zbaw Panie lud Twój pobłogosław dziedzictwo Twoje

zwycięstwem prawowiernego króla naszego nad wrogami obdarzaj

Tył
Pamięci nadanej swobody od pańszczyzny od dnia 15go
maja roku b(ożego): 1848.

a postawiona ta figura r.(oku) b(ożego) 1850 m(iesiąca) maja dnia 18 o

Przed wojną okolica krzyża wyglądała podobnie jak teraz, tylko nieopodal płynął strumień – Gnojnik. Rosły też przy krzyżu okazałe lipy, ale nie dotrwały do dziś. Gorajecki pańszczyźniak należy uznać za najbardziej spektakularny w regionie. Cały front i tył jest usiany literami, które tworzą coś w rodzaju archaicznych wzorków (alfabet staro-cerkiewny). Starannie wykuty, z dużą ilością tekstu nakazuje domniemać, że mieszkańcy Gorajca zażyczyli sobie niepowtarzalnego krzyża, który będzie czymś w rodzaju najważniejszego we wsi pomnika. Można przypuszczać, że krzyż ten był niesiony podczas specjalnej procesji z cerkwi i usadowiony podczas nabożeństwa na okazałym fundamencie. Jeszcze w lecie 2013 roku nie było wiadomo, czy na prawdę jest to krzyż pańszczyźniany, ale dzięki akcji czyszczenia krzyża z farby, zorganizowanej przez Stowarzyszenie Folkowisko, dziś możemy oglądać niezwykłe napisy, które potwierdzają aspekt pańszczyźniany tego krzyża. (Następnie dzięki współpracy ze Stowarzyszeniem Magurycz poddano konserwacji krzyż).

Zniesienie pańszczyzny w 1848 roku było niezwykle doniosłym wydarzeniem w Galicji. Cesarz nakazał stawianie z tej okazji pomników, które byłyby wieczną pamiątką dobroci panującego. W specjalnych rozporządzeniach z tej okazji znaleźć można było wskazówki, które mówiły o tym, gdzie stawiać takie pomniki i co ma być na nich napisane. Dlatego też dziś praktycznie każdy pańszczyźniany krzyż jest usytuowany przy jakimś głównym skrzyżowaniu dróg i ma podobną inskrypcję, która zawiera zdanie: Pamiątka zniesienia pańszczyzny.

Krzyż w Gorajcu został wystawiony w 1850 roku, czyli dwa lata po zniesieniu pańszczyzny. Nie należy uważać, że było spowodowane to brakiem pieniędzy, raczej kamieniarze z Brusna od razu dostali ogromne ilości zleceń na masywne krzyże. Zanim uzbierano pieniądze i złożono zamówienie, to w kolejce już stało dziesiątki innych wiosek. Być może do tego czasu stał drewniany krzyż na tym miejscu.

Na co warto zwrócić szczególną uwagę przy tym krzyżu?

Krzyż jest zorientowany frontem na wschód, co sprawia, że zarówno przy wschodach jak i zachodach słońca wygląda spektakularnie na tle kolorowego nieba. Ciekawym dodatkowym elementem krzyża jest mały kuty przez kowala krzyż żelazny na jego szczycie. Przypuszczalnie pochodzi z 1850 roku. Mało spotykany jest tak duży fundament krzyża, na dodatek pierwotnie lepiony gliną! Do dziś spoiny fundamentu trzymają się na tej glinie. Warto zwrócić uwagę na napisy na krzyżu. Są one niezwykle staranie wykute i bardzo precyzyjnie rozplanowane. Pierwotnie napisy były wypełnione czarnym barwnikiem, który przetrwał do dziś.

Gorajec – Krzyż Jurija Kozija

gorajec kolo soltysa

Znaleźć go możemy w Gorajcu na wschodnim końcu wioski. Stoi na skrzyżowaniu drogi, która prowadzi do Dąbrówki. Napisy ma po Ukraińsku, na pierwszej tablicy mamy Troparion, na drugiej wymienimy jest fundator:

Zbaw Panie lud Twój, i błogosław dziedzictwo Twoje

Postawił ten krzyż Jurij Kozij 1907

Ze starych map wynika, że tutaj gdzie stoi ten krzyż, było gospodarstwo. Obecnie jest tutaj łąka i nic nie wskazuje na to, by w tej okolicy były zabudowania. Praktycznie każdy krzyż powinien mieć swoją historię, każdy fundator miał jakąś intencję w jakiej stawiał krzyż. Ponieważ w akcji Wisła wywieziono stąd Ukraińców, tego typu obiekty są anonimami. W tym przypadku jednak wśród miejscowych krąży taka oto opowieść: Mieszkał tutaj gospodarz, który nie mógł mieć dzieci. Po wielu latach prób uznał, że jest to jakiś dopust boży i postanowił postawić krzyż w celu odwrócenia złego losu. Niedługo po sprawieniu krzyża urodziło się Jurijowi dziecko.

Krzyżyk tej figury niestety nie przetrwał ciężkich czasów powojennych i uległ zniszczeniu, jego szczątki leżą obok. Mieszkańcy Gorajca postanowili wprawić zastępczy, który możemy oglądać do dzisiaj. Sam krzyż jest świadkiem, że kiedyś było tutaj gospodarstwo, będąc przydomową fundacją.

Gorajec – Krzyż z 30 sierpnia

gorajec nienajadlo

Krzyż można znaleźć na zachodnim krańcu Gorajca. Jeżeli jedziemy od cerkwi, to kierujemy się na zachód, aż do samego końca wioski. Mijamy dwa gospodarstwa za ostrym zakrętem i kilkadziesiąt metrów za ostatnim, przy drodze, po lewej zobaczymy ten krzyż. Napisy ma po Ukraińsku, pierwsza tablica to Troparion, druga ma tylko datę:

Zbaw Boże lud Twój, i błogosław dziedzictwo Twoje

30 sierpnia 1904

Przed wojną, jadąc tą drogą, można było dojechać na przysiółek Gorajca – Kaczory. Krzyż stał na ostatniej posesji Gorajca. Do dziś obok stoi stara kamienna piwniczka. Napisy na krzyżu niewiele nam mówią. Znamy tylko dokładną datę wystawienia, która nie wskazuje niczego szczególnego. Jest to typowy krzyż przydomowy, więc gospodarz nie miał potrzeby się podpisywać.

Sam krzyżyk wskazuje na ludowy okres w kamieniarstwie, poznamy to nie tylko po dacie, ale też po ludowym zdobnictwie, a także prostej formie płaskorzeźby Jezusa.

Gorajec – Polny krzyż w lesie

łaszyn

Krzyż stoi obecnie w lesie, ale przed wojną były tutaj raczej pola, zapewne rodziny Kozijów. Aby go znaleźć, trzeba wjechać w asfaltową drogę, która prowadzi z Gorajca ku Łówczy. Po kilkuset metrach z lewej strony dostrzeżemy ten krzyż. Napisy ma po Ukraińsku. Na początku jest zmodyfikowany element Troparionu Podwyższenia Krzyża, gdzie zamiast słowo „Panie”, użyte jest „Boże”:

Zbaw Boże lud Twój

Andrij Kozij

1927

W Gorajcu stoją dwa krzyże kamienne ufundowane przez Andrija Kozija, nie wiadomo czy to ta sama osoba. Dodatkowo oprócz tablicy z napisami, można znaleźć ciekawy sposób umieszczenia tytułu na górnej belce krzyżyka. Jest on wyryty ukośnie. Kilka różnych niuansów artystycznych może charakteryzować jedną z rodzin kamieniarskich. Na podstawie tej inskrypcji trudno dociec, jaką mógł mieć intencję fundator. Dlatego jest on raczej typowym polnym krzyżem.